با توجه به توضیحی که فرمودید، پاسخ به این سؤال به چند نکته اساسی بستگی دارد و بدون مطالعه پرونده نمیتوان نظر قطعی داد، اما از نظر حقوقی مسیرهای زیر قابل بررسی است:
۱. اهمیت تقدم صلح بر برگ تشخیص
اگر زوج در سال 1372 سه دانگ ملک را در قبال مهریه به زوجه صلح کرده و برگ تشخیص منابع طبیعی در سال 1375 صادر شده باشد، صرف تقدم زمانی صلح بر برگ تشخیص، به تنهایی مالکیت مشروع ایجاد نمیکند؛ زیرا در دعاوی اراضی ملی، ملاک اصلی وضعیت زمین در زمان ملی شدن و شمول مقررات ملی شدن جنگلها و مراتع است، نه زمان صدور برگ تشخیص.
به عبارت دیگر، اگر ثابت شود زمین از ابتدا جزء اراضی ملی بوده، صلحنامه سال 1372 نیز نسبت به اراضی ملی اثر تملیکی نخواهد داشت؛ زیرا کسی نمیتواند بیش از حقوق خود به دیگری منتقل کند.
۲. خواهان جدید چه سمتی دارد؟
ابتدا باید مشخص شود خواهان جدید چه کسی است:
* زوجه است؟
* وارث زوج است؟
* شخص ثالثی است که مدعی مالکیت است؟
* اداره منابع طبیعی است؟
نوع دعوا کاملاً به سمت و ذینفع بودن خواهان بستگی دارد.
۳. اگر خواهان جدید زوجه باشد
چنانچه زوجه مدعی باشد که زمین ملی نیست، راه اصولی معمولاً:
* دعوای اعتراض به ملی شدن اراضی (در صورت وجود شرایط قانونی)
* یا اثبات مستثنیات بودن زمین
* یا ابطال برگ تشخیص و اسناد مبتنی بر آن
خواهد بود.
در این حالت باید سابقه احیاء، کشت و زرع، تصرفات مالکانه قبل از تاریخ ملی شدن و مدارک اصلاحات ارضی، نسق زراعی، گواهیهای محلی و نظریه کارشناسی بررسی شود.
۴. اگر خواهان جدید قصد ابطال صلحنامه را دارد
اگر استدلال این باشد که مورد صلح، اراضی ملی بوده است، معمولاً دعوا به صورت:
* اعلام بطلان صلحنامه
* اعلام بطلان معامله
* یا اعلام بیاعتباری سند انتقال
مطرح میشود.
اما در این فرض موضوع مرور زمان مطرح نیست و دادگاه ابتدا باید درباره ملی یا مستثنیات بودن زمین تعیین تکلیف کند.
۵. نکته مهم دفاعی
در پرونده شما یک دفاع مهم این است که:
اگر زوجه از سال 1372 متصرف و ذینفع بوده و منابع طبیعی پس از آن برگ تشخیص صادر کرده است، باید بررسی شود:
* آیا برگ تشخیص به وی یا قائممقام قانونی ابلاغ شده است؟
* آیا تشریفات قانونی رعایت شده است؟
* آیا رأی قطعی در خصوص ملی بودن وجود دارد یا صرفاً برگ تشخیص صادر شده است؟
زیرا صرف برگ تشخیص، همیشه به معنای خاتمه اختلاف نیست و باید وضعیت اعتراضات و آرای بعدی نیز مشخص شود.
جمعبندی
به نظر میرسد قبل از طرح هر دعوایی باید این اسناد بررسی شود:
1. صلحنامه سال 1372.
2. برگ تشخیص سال 1375.
3. سوابق اعتراض به برگ تشخیص.
4. رأی هیأت ماده 56 یا مراجع بعدی.
5. وضعیت سند مالکیت و پلاک ثبتی.
6. سوابق احیاء و تصرفات قبل از ملی شدن
